Doręczenie przesyłki sądowej
26 czerwca 2017

Powstanie akcji jako papieru wartościowego

Zgodnie z tzw. „teorią umowną”, akcja jako papier wartościowy
powstaje w momencie wydania akcjonariuszowi
dokumentu akcji w wykonaniu umowy zawartej
między akcjonariuszem a spółką.
Wyrok SN z 5.2.2016 r., II CSK 139/15
Powód A.G. domagał się od P. Spółki Akcyjnej (pozwana)
m.in.:
– wydania dokumentów akcji imiennych oraz na okaziciela,
– ustalenia, że jest właścicielem akcji objętych żądaniem
wydania oraz
– wpisania go do księgi akcyjnej jako właściciela akcji
imiennych objętych żądaniem wydania.
Rozstrzygnięcie zapadło na tle dosyć skomplikowanego
stanu faktycznego, w ramach którego powód zawarł
z osobą trzecią umowę przenoszącą własność akcji pomimo
tego, że pozwana nigdy nie wydała powodowi
dokumentów akcji.
Sąd I instancji oddalił powództwo, wskazując, że:
– należy odróżnić wydanie dokumentu akcji od przeniesienia
jego posiadania oraz
– roszczenie z art. 328 § 5 KSH o wydanie dokumentu
akcji, które akcjonariusz może skierować w terminie
miesiąca od dnia rejestracji spółki nie jest tożsame
z roszczeniem windykacyjnym zmierzającym
do zwrotu posiadania już wydanego dokumentu akcji.
Zdaniem sądu I instancji, powód powinien żądać wydania
dokumentów akcji od ich aktualnego posiadacza,
a nie od pozwanej.
Sąd II instancji oddalił apelację powoda, podzielając
stanowisko sądu I instancji, zgodnie z którym należy
odróżnić roszczenie z art. 328 § 5 KSH od roszczenia
windykacyjnego, gdyż przesłanki obu tych roszczeń
kształtują się odmiennie. Powód wywodzi roszczenie
o wydanie akcji z art. 328 § 5 KSH, mimo iż w rzeczywistości
należałoby je uznać za roszczenie windykacyjne.
Powód powinien zatem skierować roszczenie przeciwko
osobie, która faktycznie włada akcjami, a nie
przeciwko pozwanej.
Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej
wyżej opisanych roszczeń powoda i w tym zakresie
przekazał sprawę sądowi II instancji do ponownego
rozpoznania.
Komentarz
Akcje rozumiane jako prawa podmiotowe akcjonariuszy
istnieją niezależnie od wydania dokumentu akcji
inkorporującego te prawa. Sąd Najwyższy potwierdził
tzw. deklaratywny charakter dokumentu akcji. Akcja
rozumiana jako papier wartościowy nie kreuje uprawnień,
a jedynie odzwierciedla istniejące już uprawnienia
(por. S. Sołtysiński, M. Mataczyński, kom. do
art. 328 KSH, [w:] S. Sołtysiński (red.), Komentarz
do Kodeksu spółek handlowych, Lex/el. 2013, uw. 52;
W. Popiołek, kom. do art. 328 KSH, [w:] J. Strzępka
(red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Legalis/
el. 2015, uw. 5; A. Opalski, kom. do art. 328 KSH,
[w:] A. Opalski (red.), Komentarz do Kodeksu spółek
handlowych, T. III, Legalis/el. 2016, uw. 1). Wystawienie
dokumentu akcji nie jest zatem konstytutywne dla
powstania stosunku korporacyjnego pomiędzy akcjonariuszem
i spółką (relację tę kreuje statut oraz dokumenty
dotyczące objęcia akcji).
W zakresie sposobu powstania akcji funkcjonują następujące
teorie:
– „teoria kreacyjna”, zgodnie z którą akcja jako papier
wartościowy powstaje w momencie wystawiania
dokumentu akcji przez spółkę z uwzględnieniem
wymogów określonych w art. 328 § 1 i 2 KSH,
bez względu na przyczynę tej czynności oraz niezależnie
od tego, komu dokument został wydany;
– „teoria emisyjna”, zgodnie z którą konieczne jest
nie tylko prawidłowe wystawienie dokumentu akcji,
ale również wydanie gp uprawnionej osobie;
– obecnie w doktrynie i orzecznictwie dominuje „teoria
umowna”, która przewiduje, że akcja jako papier
wartościowy powstaje z chwilą wydania uprawnionemu
akcjonariuszowi dokumentu akcji na podstawie
umowy łączącej tego akcjonariusza ze spółką
(chodzi tutaj o relację pomiędzy spółką i akcjonariuszem
wynikającą ze statutu oraz porozumień dotyczących
objęcia i pokrycia akcji).
Powyższy kauzalny charakter porozumień kreujących
prawa korporacyjne inkorporowane w akcjach, wynika
z ogólnej zasady kauzalności czynności prawnych
funkcjonującej w prawie prywatnym. Stąd zasada
kauzalności odnosi się również do czynności związanych
z powstaniem akcji (por. S. Sołtysiński, M. Mataczyński,
kom. do art. 328 KSH, [w:] S. Sołtysiński
(red.), Komentarz…, uw. 55; W. Popiołek, kom. do ar.
328 KSH, [w:] J. Strzępka (red.), Kodeks…, uw. 6; A.
Opalski, kom. do art. 328 KSH, [w:] A. Opalski (red.),
Komentarz…, uw. 17). Konsekwencją deklaratywnego
oraz kauzalnego charakteru akcji jako papieru wartościowego
jest to, że wydanie dokumentu akcji osobie
nieuprawnionej nie skutkuje uzyskaniem przez nią
praw z akcji (A. Opalski, kom. do art. 328 KSH, [w:] A.
Opalski (red.), Komentarz…, uw. 17). Co więcej, wydanie
nieważnego dokumentu (zob. art. 328 § 4 KSH)
nie wyklucza rozporządzenia akcjami w rozumieniu
praw korporacyjnych. Jakkolwiek przeniesienie posiadania
nieważnego dokumentu nie wywołuje skutków,
jednak zbycie praw z akcji może nastąpić przez przelew
(A. Opalski, kom. do art. 328 KSH, [w:] A. Opalski
(red.), Komentarz…, uw. 17 oraz wskazane tam orzeczenie
SN z 3.10.2012 r., II CSK 56/12, niepubl. a także
odmienne stanowisko SN z 2008 r.).
W kontekście zagadnienia wydania dokumentu akcji,
o którym mowa w art. 328 § 5 KSH, SN podkreślił,
że należy odróżnić wydanie dokumentu akcji od
przeniesienia jego posiadania w innych formach wskazanych
w Kodeksie cywilnym. Wydanie dokumentu
akcji następuje wyłącznie poprzez przekazanie faktycznego
władztwa nad dokumentem na rzecz uprawnionego
akcjonariusza, czyli w sposób przewidziany
w art. 348 KC. W efekcie należy zatem przyjąć, że wydanie
(pierwotna emisja dokumentu) nie może nastąpić
poprzez przeniesienie posiadania angażującego osoby
trzecie, a zatem w ramach formuł przeniesienia posiadania
przewidzianych w art. 349, 350 i 351 KC.
Sąd Najwyższy słusznie wskazał, że roszczenie akcjonariusza
wynikające z art. 328 § 5 KSH nie może być
traktowane jako roszczenie wydobywcze, gdyż w istocie
jest to roszczenie o złożenie przez spółkę na piśmie
oświadczenia zawierającego elementy wynikające
z brzmienia art. 328 § 1 KSH (treść akcji) oraz
o wydanie uprawnionemu akcjonariuszowi dokumentu
akcji. W konsekwencji, sytuacja, w której spółka
uprzednio wydała dokument akcji osobie nieuprawnionej,
nie wyklucza prawa akcjonariusza do dochodzenia
od spółki wydania akcji na podstawie art. 328 § 5 KSH
przez cały czas trwania spółki (roszczenie to nie podlega
przedawnieniu).
Wyrok SN potwierdza ochronę praw akcjonariuszy
wynikającą z tzw. „teorii umownej” powstania akcji jako
papieru wartościowego oraz deklaratywność i kauzalność
dokumentu akcji.
r.pr. Łukasz Berak
Sołtysiński Kawecki & Szlęzak